Met de bebouwing van het Karlskrona Eiland is het oostelijk deel van Houthavens klaar. Hier is een knap staaltje sociale woningbouw gepleegd waarvan de meesten dachten dat het koopwoningen zouden zijn. De poort van Houthavens is op een ongehoorde manier uitgerust met ornamenten.
Het is niet direct een associatie die bij gebouwen opkomt, de aardbei of de appel, maar zo hebben de architecten wel hun ontwerpen op het Karlskrona Eiland opgevat. Wat is het kenmerk van een aardbei? De buitenkant is fel rood, de binnenkant verrassend wit. En zo is dat ook het geval bij zowel de Sfinx als Meranti, de twee complexen op het eiland in Houthavens. Wit met een rood stippenpatroon, zo zien beide gevels aan de straatkant eruit, terwijl de zijkanten zijn gevat in een dieprode kleur baksteen.
Dit is ambachtelijk metselwerk van de eerste categorie geweest. Eindelijk mochten ze zich weer eens uitleven verzuchten de metselaars toen ze opdracht kregen van respectievelijk Ymere en Lieven de Key. Het complex sociale woningbouw op het Karlskrona Eiland oogt daardoor zo chic dat velen veronderstelden dat dit koopwoningen zouden zijn. Nee dus, Sfinx omvat 63 woningen die voornamelijk voor gezinnen bedoeld zijn, soms zelfs driekamer woningen. Meranti heeft 78 sociale huurwoningen en zelfs vier appartementen voor minder validen. De laatste profiteren van riante ronde balkons op de hoeken waardoor iemand met een rolstoel zich vrij kan bewegen, zowel binnen als buiten. En zij beschikken over een vorstelijk uitzicht over het water waarmee het bekken aan de oostkant gevuld wordt. In Meranti zijn 12 woningen beschikbaar voor bewoners uit de Spaarndammerbuurt wier huizen gerenoveerd worden.
Hoogeveen en Faro Architecten stemden hun gebouwen op elkaar af na een interventie van Sjoerd Soeters, de stedenbouwkundige die het concept van Houthavens bedacht. Daardoor is er een tweeling ontstaan die op een gezichtsbepalende plaats van Houthavens staat. Karlskrona is zowel de ouverture als de finale van de woonwijk geworden. Daarmee is dit deel van Houthavens klaar. Wat volgt is de ontwikkeling van de westkant bij de Minervahaven.
Net als de andere eilanden verwijst Karlskrona naar de herkomst van het hout, dat hier aan de zuidkant van het IJ werd opgeslagen of verwerkt. Het achterland van de Oostzee en Finse Golf leverde immers eeuwen lang het hout. De gebouwen zelf zijn vernoemd naar hout: behalve Meranti treffen we in de wijk Lariks en Mahonie aan. En de voordeuren van Sfinx zijn uitgerust met meranti met een opvallende witte deurlijst. Geheel in de stijl van Berlage had die van geschilderd hout moeten zijn, maar omdat dat te kostbaar en te kwetsbaar zou zijn is het – klop klop – van metaal. Sfinx speelt met het perspectief: aan de straatkant bestaat het uit vier etages. Gezien vanaf de Spaarndammerdijk tellen we vijf: want de binnentuin loopt met een flauwe helling af richting het water.
De wulpse ronde gevels staan met hun poten in het water, een gewaagde onderneming. Immers elders in Houthavens klaagden bewoners over ondergelopen kelders en garages. Dat is de reden waarom aannemer Dura Vermeer veel aandacht heeft besteed aan het caisson waarop de gebouwen rusten. Het laatste wat je wil hebben is wateroverlast in de woning.
Van de projecten in Houthavens is het Karlskrona Eiland ongetwijfeld een van meest geornamenteerde. De toegangspoort bij Sfinx bestaat uit spijlen waarin de Amsterdamse kruisjes, bij Meranti worden we welkom geheten door een goudkleurig hek met een patroon van rietpluimen. Witte sierbanden of stippen in de gevel, liggend of staand metselverband, reliëfs van steen, kruisverbanden, er is alles uit de kast gehaald om Karlskrona spannend te maken. Misschien is het zelfs een onsje te veel, want in feite is de opzet van beide complexen aan de binnenkant de gewone galerijflat. Met fraaie deuren aan de galerij, dat wel en met een natuursteen bankje ernaast.
In 1908 schreef de Weense architect Adolf Loos het essay ‘Ornament und Verbrechen’, versiering als misdaad omdat het niet paste binnen de industrialisatie van de architectuur en de aandacht afleidde van een hoofdstructuur. Het betekende het begin van Nieuwe Zakelijkheid en Bauhaus. Ruim honderd jaar later kun je constateren dat het minimalisme op het Karlskrona Eiland is afgeschaft. En dat de Amsterdamse School een opvolger heeft gekregen.
Dat geldt ook voor het groen. Hofjes en binnentuinen verlevendigen de Spaarndammerbuurt. Die filosofie wordt herhaald op Karlskrona. De binnentuinen, nu nog onbegroeid, geven de gebouwen niet alleen cachet maar dienen als ontmoetingsplek voor de bewoners. Pontsteiger, niet het fraaiste complex in Houthavens, troont aan het uiteinde van de binnenhoven. Daardoor is de vreemde eend in de bijt ineens onderdeel geworden van Houthavens. Nogmaals, zelden was sociale woningbouw op zo’n hoog niveau uitgevoerd. Dat geldt niet alleen voor uitstraling maar tevens voor de interieurs die voldoende overmaat hebben.
Nu is het wachten op het plein dat tussen Meranti en Sfinx wordt aangelegd, een oase die de wijk wel kan gebruiken. Hoewel er grachten stromen tussen de eilanden, is Houthavens een dichtbebouwde wijk geworden, maar met een vorstelijke entree. Dat wel.