Een bastion voor Ons Soort Mensen

Het zijlaantje Kinnehin van de Zeeweg in Bakkum loopt dood op een hek. Erachter laat een man zijn hond uit. Hij lijkt de beschikking te hebben over een bosrijk paradijs, helemaal voor zichzelf alleen, aan de voet van de duinen. Helemaal alleen moet niet kloppen want er hangt een bellenbord met intercom midden in het bos, zonder namen.

Kinnehin, zegt L.H. Prins, is een afsplitsing van het nabijgelegen psychiatrisch ziekenhuis Bosch en Duin, dat dat hek in het verleden neerzette om patiënten binnen de poort te houden. Nu dient het om de boze buitenwereld op afstand te houden. Toen de vrouwenafdeling van het ziekenhuis gesloopt dreigde te worden, kwam Provinciale Staten in het geweer. Het ging immers om een monument uit 1900 met een karakteristieke voorgevel. Het kasteelachtige gebouw werd aangeboden aan de vastgoedmaatschappij Cobraspen in Overveen waar Prins directeur van is. Sindsdien is het niet alleen verbouwd tot een complex met twaalf luxueuze appartementen (architecten Prins en Kentie uit Amsterdam), maar ook nog eens uitgeroepen tot provinciaal monument. Er zit volgens Prins een gemeleerde groep bewoners in die ervan houdt dicht bij de natuur te wonen, waar ze een prachtig wandelgebied naast de voordeur treft. Want Kinnehin is maar liefst drie hectare groot. De bewoners kregen de omheining cadeau en stelden dat ook prijs, ‘om mensen binnen en mensen buiten te houden’, aldus Prins. ‘Men verlangt een stuk veiligheid.’

Gated communities heten dergelijke van de openbare wereld afgesloten gemeenschappen, hoewel Prins liever spreekt van condominiums. Het is een uit Amerika overgewaaid verschijnsel, waar de rijken zich terugtrekken in enclaves die alleen met chipcard toegankelijk zijn. Niet zelden beschikken deze miniatuur-dorpen over hun eigen school, kerk, golfcourse en horeca-faciliteiten. Als ze niet willen, zouden ze de poort niet uithoeven. De verklaring voor dergelijke initiatieven ligt voor de hand: de tegenstellingen tussen arm en rijk zijn in sommige delen van de Verenigde Staten zo scherp dat de haves zich moeten verschansen voor de have-nots. Maar er is nog een andere reden. Door te kiezen voor het leven in een gated community weet de koper zich verzekerd van zijn eigen milieu. Hij hoeft niet in aanraking te komen met hem onwelgevallige elementen uit de samenleving. Daarbij past bij voorkeur een architectuur die in retrospectieve stijl en met eigentijds comfort de bewoners op hun gemak stelt. Aldus het beeld van privatopia, zoals het door een Amerikaanse krant treffend is betiteld.

Die ontwrichting in de samenleving is ook voor Nederlandse welgestelden geleidelijk aan de reden dat ze zich vrijwillig laten opsluiten achter slagboom of elektronisch bedienbaar hek. In de VPRO-documentaire De vrijetijdszone werd begin februari het beeld geschetst van de nieuwste vormen van recreatie in Zeeland, met een nostalgische architectuur (rieten kappen, dakkapellen, veranda’s) als leitmotiv. De geïnterviewden gaven twee antwoorden op hun beslissing zich hier terug te trekken. Ze werken doordeweeks zo hard dat ze in hun vrijetijd niet gestoord willen worden. Of ze zijn de stad ontvlucht waarin nergens groen aanwezig is om de hond behoorlijk uit te laten of je kind naar school te laten gaan. Een directeur van een textielfirma, oorspronkelijk uit Rotterdam: ‘We kennen het Oude Westen niet, en we willen het Oude Westen ook niet kennen.’ Die zelf opgelegde blikveld-beperking heeft een nadeel, gaf hij toe. De jongste dochter weet niet wat een stoplicht is terwijl de tienerzoon meende dat alle passagiers op een tramhalte crimineel waren.

Voor zover de gated community al tot Nederland doorgedrongen is, komt ze voor in de ‘vrijetijdsindustrie’. Met de gekochte chipcard verschaft men zich toegang tot een amusementspark dat geheel in het teken staat van schijn, tot en met de architectuur toe. Die moet geen onrust zaaien (geen deconstructivisme dus), dient harmonieus te zijn of te appelleren naar verre oorden. Het is het recept van Disneyland of Club Med, dat de bezoekers voor enkele uren of een hele week een vertrouwde wereld voorschotelt, zo vertrouwd dat je er niet meer over peinst naar buiten te gaan. Buiten waar het minder mooi en knap onzeker is. De recente aanwinst op dat gebied is het Leisure Park in Enschede dat op een terrein allerlei attracties biedt – men kan diepzeeduiken of raften, men kan skieën of op een nagebootst Parijs’ terras doorzakken. Alles is er aan gedaan om de mens te entertainen, hem uit zijn dagelijkse sleur te halen.
Maar wonen in een gated community? Dat hek van Kinnehin is overgenomen van de psychiatrische inrichting. De stegen en hoven in het Amsterdamse wallengebied zijn met hekken afgesloten om de junks te weren. Byzantium, van Rem Koolhaas, kom je niet binnen zonder badge. Het condominium is in Nederland nog betrekkelijk onzichtbaar. Het is eerder een psychologisch afgebakende samenleving dan een concreet aanwijsbaar ‘veiligheidspark’. Of toch niet? Prins van Cobraspen is ver met de ontwikkeling van het voormalige hoofdkantoor van de Provinciale Elektriciteitsmaatschappij Noord-Holland in Bloemendaal, een majestueus gebouw uit de jaren dertig met bronzen raamkozijnen. De naam van deze residentie luidt Bloemendeel, waar Prins aan toevoegt dat het een naar New York geëxporteerde naam is die daar bekendheid heeft gekregen als Bloomingdale’s. Het Warenhuis.

De toekomstige bewoners van de 55 appartementen in Bloemendeel zal het aan niets ontbreken: een binnenzwembad in het ketelhuis, Turks bad, jacuzzi en ook nog een concierge. In Kinnehin te Bakkum delen de bewoners de tuinman. Men wil graag tussen gelijkgestemden wonen, men is gesteld op allure en comfort, en men onderkent de gevaren van deze tijd, waarbij Prins zelfs even het woord ‘kidnap’ in de mond neemt. Want messentrekkers mogen zich dan in de Kennemer bossen minder ophouden, de criminele mens weet wel waar de riche in Nederland vertoeft.

Er staat een hek om Bloemendeel heen, inderdaad, maar dat is een overblijfsel van de PEN. Bijzonder is vooral dat de 55 bepaald niet goedkope appartementen officieel niet te koop zijn aangeboden. Prins: ‘De reflectanten hebben elkaar uitgezocht, men verricht mondreclame in een eigen netwerk, waardoor een gerichte gemeenschap kan ontstaan.’ Het O(ns)S(oort)M(ensen)-bastion. Dat was bij Kinnehin anders, daarvoor werd nog een advertentie in de krant geplaatst.

De gated community is vermoedelijk bezig met een kleine geruisloze opmars. Cobraspen richt zich bij uitstek op grote monumenten die voor een enkele particulier niet te bewonen, laat staan te betalen zijn. Prins somt op: de te verwachten leegstand van de CSM Suikerfabriek in Halfweg, het landgoed Elswout in Overveen en laatst nog een kapitaal pand aan de Prins Hendrikkade in Amsterdam, dat enige tijd was gekraakt. Er wordt een kwaliteitssprong gemaakt in een tijd waarin de uitgaven voor wonen stormenderhand zijn toegenomen. Maar sommigen zien ook het voordeel in van deze gemeenschapsvorm. Die is niet gericht op gemeenschap maar op privacy, die gaat uit van bescherming en ook van verzorging. Want het vooruitzicht van een oudedag in een naargeestig verpleegtehuis drijft de rijke vanzelf achter het hek.