• Wonen in een sculptuur

    Zaanstraat Amsterdamse School voorbeeldig gerestaureerd

    29-04-2017 / artikelen

  •  

    • De entree van het complex

    De eerste bewoners van de gerestaureerde woningen aan de Zaanstraat zijn al in hun huis getrokken. Zonder zich iets aan te trekken van bouwvakkers en steigers vliegt een mezenfamilie af en aan naar hun nest achter een gemetseld rooster in de buitenmuur. Dat kan nu, want erachter zit een voorzetwand die de woning weliswaar een halve meter kleiner heeft gemaakt maar ook comfortabeler. Dat was de voornaamste overweging van Eigen Haard om het beroemde complex van Michel de Klerk, ‘Het Schip’ (1917-1919), onder handen te nemen. Tocht en vocht maakten het leven in de kleine woningen (rond de 46 vierkante meter) weinig draaglijk.
    Dat is radicaal veranderd: de terugkerende (35 van de 81) en de nieuwe bewoners krijgen de beschikking over een vrijwel energieneutraal huis, dank zij imposante gemeenschappelijke geijsers plus zonnepanelen onder het pannendak. In de woning zelf ontbreekt daardoor de radiator. In plaats daarvan vloerverwarming en dubbel glas in de ramen, en dus de door mezen zo geliefde verbrede buitenmuur.
    De laatste verbouwing dateerde uit 1976. Toen zijn oorspronkelijke interieurs in de afvalcontainer beland, maar gelukkig vond Eigen Haard een authentieke binnenvoordeur terug met een karakteristiek U-vormig raam met een spijl in het midden. Die is nu gereconstrueerd en teruggezet. In het interieur heeft de keuken ruimte moeten inleveren ten opzichte van de badkamer, zodat daar een wasmachine kon worden bijgeplaatst. Terrazzovloer uiteraard en een schuifdeur naar de slaapkamer om ruimte te besparen. Elke centimeter telt in zo’n Amsterdamse Schoolwoning.
    Ruimtelijk kun je geen wonderen verwachten, de engelen bazuinen over de detaillering en de kleuren. De kozijnen hebben de oorspronkelijke zandkleur gekregen, het schuurtje en de schuttingen Zaans groen. We bevinden ons immers in de Zaanstraat, waar een eeuw geleden arbeiders uit de Zaanstreek neerstreken voor het werk in de naburige Houthavens. Typisch Amsterdamse School zijn de paraboolvormige ramen en de vensters in de vorm van verstilde vaantjes. En dat allemaal bedoeld om de gevel plasticiteit te verlenen - en daarmee het idee van een schip op te roepen.
    Enig moralisme was de woningcorporatie niet vreemd. Die gaf De Klerk de opdracht de vensters aan de straatkant zo hoog in te monteren dat de bewoonster niet naar buiten kon leunen, kussentje onder de boezem. Dat kun je, ook na een grondige restauratie en reconstructie, niet bijstellen. Het gevolg is dat de woonkamer aan ruimtelijkheid inboet.
    De plattegronden van de woningen aan de Zaanstraat komen met elkaar overeen. Aanvankelijk telde het Schip - zo genoemd naar de vorm van het hele blok - 102 woningen met maar liefst 19 types. In andere delen, bij het torentje en het postkantoor, is de plattegrond veel complexer: vandaar dat Eigen Haard al in een eerder stadium daar woningen heeft samengevoegd. We krijgen bij de preview de meest praktische woning te zien. De jong gestorven De Klerk werd ondanks kritiek op de vormwil in zijn architectuur geprezen voor het feit dat hij ‘arbeiders esthetiek had bijgebracht’ in een omgeving die ‘voor kinderen geen droombeeld maar werkelijkheid was.’ Gemeenschapszin, ook zoiets. Achter de huizen ligt een verenigingsgebouwtje dat je gezien het gebogen dak en het siermetselwerk gerust een sculptuur kunt noemen.
    In dat licht bezien kun je trots zijn op dit erfstuk van de sociale woningbouw, in een tijd dat het aanbod betaalbare woningen onder druk staat. Het Schip is, terwijl een deel in gebruik is als museum, een lichtend voorbeeld voor bestuurders en corporaties, een voorbeeld van wat vroeger ‘volksopvoeding’ werd genoemd en nu emancipatie zou heten. Trots is een belangrijk instrument om bewoners betrokken te voelen bij hun buurt en woning, en, dat laat de geschiedenis zien, een voorwaarde tot behoud. De projectleider van Eigen Haard is er zich bewust van dat de nieuwe bewoners het voorgeschreven interieur naar hun hand zullen zetten. Als ze weggaan zullen ze het in semi-oorspronkelijke staat moeten achterlaten. Moralisme werkt nu eenmaal aan twee kanten, en dat al 100 jaar.