Architecten pas laat aan de slag in de herstructureringswijk

Merkwaardig is het eigenlijk dat architecten geen prominente rol spelen bij de herstructurering van de prachtwijken, bedenkt architecte Erna van Sambeek, die zelf ‘een veld’ ontwierp in Vrederust, Den Haag Zuidwest. Het zijn de consortia, de corporaties en de gemeentelijke overheid die de aandacht naar zich toetrekken, terwijl architecten wel degelijk de kwaliteit van plannen kunnen opschroeven. Dat deed ze door verschillende woningtypologieën te schetsen waaruit de meest duurzame en flexibele variant werd gekozen.
Er is ook een andere input van architecten denkbaar. Bewoners betrekken bij hun nieuwe of te veranderen woning, dat was het recept waarmee het architectenbureau Van Schagen de wijk Morgenstond binnentrok. ‘We merkten dat het verzet vooral voortkwam uit het gevoel dat er over hen in plaats van met hen besloten werd’, zegt Hans Meyer van het Rotterdamse bureau. ‘Er was weinig waardering voor de eerste plannen uit 1997.’

De oplossing die zijn bureau aandroeg voor de Enschedelaan is van een verbluffende eenvoud. De blokken van vier etages werden in de lengte en in de breedte opengeknipt zodat er royale plattegronden ontstonden. De maisonette van 120 vierkante meter kreeg een aparte ontsluiting aan de straatkant, terwijl bovenin van drie woningen twee werden gemaakt. Enkele tweekamerwoningen bleven gehandhaafd, omdat er immers ook kansen moeten zijn voor starters en eenpersoonshuishoudens.

Aan de buitenkant zijn de veranderingen af te lezen aan een frame voor de gevel waarin het bordes voor de maisonette is opgenomen en daarboven de balkons, die ruimer zijn dan de vroegere balkons. De grootste metamorfose onderging de binnenkant, die Van Schagen liet isoleren omdat de gehorigheid een van de belangrijkste mankementen van de flats uit de jaren vijftig is. Een lift in het hoofdtrappenhuis komt mindervalide bewoners tegemoet.
Eenvormigheid in de woningplattegrond en in de stedenbouwkundige opzet, aan die ‘ziekte’ leed Den Haag Zuidwest, een van de grootste naoorlogse wijken in Nederland. Zuidwest bestaat uit vier segmenten, Vrederust, Morgenstond, Bouwlust en Moerwijk. Stedenbouwkundige Dudok stond een open en strakke tuinstad voor ogen. Maar dat visioen is na vijftig jaar gaan bladderen. Flats van vier hoog rijgen zich aaneen aan eindeloos lijkende straten. Bomen en struiken zijn in de loop der jaren zo hoog opgeschoten dat ze het zicht benemen op de structuur. Een duidelijk gemarkeerde grens tussen privé terrein en openbaar gebied is vervaagd.

Prachtwijken

Herstructurering van Den Haag Zuidwest was dan ook bedoeld om te kappen met die eenvormigheid en te snoeien in het openbaar gebied. Door particuliere tuinen uit te geven zou de zorg en het beheer meer bij de bewoners gelegd worden dan bij de gemeente. Herstructurering in de ‘prachtwijken’ van minister Vogelaar van VROM had tegelijk een ander doel. Zuidwest moest leefbaarder worden, bewoners zouden moeten kunnen doorstromen naar ruimere woningen in de wijk waar ze voordien de vlucht namen naar Zoetermeer. Verder is herstructurering gericht op betere kansen voor de bewoners, met werk en opleiding in de wijk, en een minder eenzijdige bevolkingssamenstelling.

Wat kan een architect betekenen voor deze opgave die in de nieuwe architectuurnota als een van de belangrijkste in deze tijd wordt gezien? De casus in Zuidwest illustreert dat er verschillende perspectieven zijn voor architecten, mits opdrachtgevers (in Den Haag waren dat onder meer corporaties als Haagwonen en Vestia) open staan voor inventieve oplossingen.

Van Schagen gooide de woningindeling om in de bestaande flats, Van Sambeek kreeg een veld ter beschikking aan de rand van Zuidwest waar flats werden gesloopt. Bij de analyse die Van Sambeek maakte, ging ze uit van continuïteit en verandering. ‘Stedenbouw is lang verwaarloosd bij de herstructurering, terwijl het gaat om een integrale opgave, dus om de samenhang van parkeren, groen, de openbare ruimte en wonen. Verder moet je aan een lange termijn denken, wat bijvoorbeeld makelaars niet gewend zijn te doen.’ Je moet bouwen voor gezinnen, bedacht Van Sambeek samen met haar opdrachtgevers, omdat die er in Zuidwest tot dusver bekaaid waren afgekomen. En als reactie op de eenvormigheid van Zuidwest nam ze als trefwoord contrast op in de agenda, contrasten in het interieur, in de typologie van de bebouwing en bouwvolumes (breed, hoog, lang) en in de openbare ruimte. Belangrijk vond ze verder om het Erasmuspark, het veld waar ze het plan voor ontwierp, identiteit te geven. Dat deed ze door alle huizen een voordeur en een voorkant te geven. Want dat is vaak het bezwaar van de jaren vijftig- en zestigwijken, dat ze dreigen op te lossen in anonimiteit.
Het zit listig in elkaar, het Erasmuspark. Doorgaand verkeer wordt geweerd uit het gebied, met uitzondering van fietsers en wandelaars. Bewoners kunnen hun auto’s parkeren aan de rand van het veld onder verhoogde woningen. De woningen zelf hebben alle een tuin en wie dat niet heeft, kan uitblazen op een dakterras. De woonkamer is op de eerste etage geplaatst met een etalageachtig venster als uitsteeksel in de gevel, terwijl de begane grond is gereserveerd voor de eetkeuken. Als het de bedoeling was Zuidwest weer aantrekkelijk te maken voor gezinnen, lijkt die missie geslaagd. Want kinderen kunnen in de hoven en tuinen ongestoord spelen en zijn nooit ver van hun voordeur vandaan. Van Sambeek: ‘Zuidwest was een pilot. Dat betekent dat je wel moet experimenteren, wil je van de standaard Vinex-oplossing afwijken.’ Onder invloed van de stadsstedenbouwer is Zuidwest daardoor uitgegroeid tot een geslaagd voorbeeld van hoe het ook kan bij de herstructurering.