29-05-2008 / artikelen
Niet alleen de auto is de ontdekking van het economisch exploderende China, ook het eigen woningbezit. Wat onder de communisten onmogelijk leek, is ruim dertig jaar na de dood van Mao realiteit. Wolkenkrabbers schieten bijna letterlijk als paddestoelen uit de grond, wijken met bescheiden arbeiderswoningen worden platgewalst, en dat alles om een nieuwe elite te huisvesten. Van een boerenrepubliek is China in tien jaar tijd opgestoomd naar een kosmopolitisch land, waar niet het platteland maar de stad het paradijs is. In die omstandigheden ontwerpt en werkt Steven Holl.
Een van zijn meest futuristische complexen die nu in aanbouw zijn in Peking, is het Linked Hybrid Project, acht met bruggen aan elkaar geschakelde torens van 22 verdiepingen. Het zou, bij voltooiing, zo uit de film Metropolis van Fritz Lang, kunnen zijn weggelopen. Hier moet de hard werkende Chinees in de zeer nabije toekomst zijn auto binnenrijden en langs twee bewakers lopen om bij zijn appartement te komen. Holl: ‘Ik besef dat ik helemaal op mezelf ben aangewezen. Want de meeste van deze corporate bedrijven die me de opdracht hebben gegeven, hebben geen enkele stedelijke aspiratie, en sommige van hen noem ik niet eens corporate, dat zijn gewoon handelaren.’
Om de revolutie in de Chinese stedenbouw te schetsen, geeft Holl een kort inzicht in de geschiedenis. Peking was decennia lang een lage stad, omdat het de burgers niet toegestaan was over de 12 meter hoge muren van de Verboden Stad heen te kijken. Tot het midden van de jaren dertig werden er daarom geen hoge gebouwen rond de Verboden Stad opgericht. Pas bij het aantreden van de communistische regering begon dat te veranderen – en sinds tien jaar zijn de remmen los. ‘Er leven 1,3 miljard mensen in China, tegenover 280 miljoen in Amerika. Stel je dat eens voor. Eerst mochten ze en konden ze niets, en nu vragen ze om auto’s en een appartement.’
De sky lijkt the limit in China, is de ervaring van Holl. ‘De bouwbedrijven willen torens van dertig verdiepingen met zoveel mogelijk appartementen in Linked Hybrid. We hebben een enorme vijver bedacht waarin twee bioscopen drijven met tuinen op het dak.
Er bevindt zich ook nog een rond hotel dat aanvankelijk niet in het programma voorkwam, en verder hebben we alle torens met elkaar verbonden door zigzag-bruggen met healthclubs. In een brug is een zwembad, er zijn cafés, een crèche en er zijn scholen in de buurt. Ik sta er op dat basisvoorzieningen op de plek zelf aanwezig zijn zodat niemand voor zijn benodigdheden het complex uit hoeft. Hoewel er plaats is voor fietsen, is het vooral een op de voetganger georiënteerde gemeenschap. Ze hoeven hun auto’s dus niet in om iets in huis te halen.’ Dat is de ecologische drijfveer van Holl die in 1970 toetrad tot de grondleggers van de Environmental Works aan de Universiteit van Washington. Duurzaamheid is daarom een vast onderdeel bij zijn woningbouwontwerpen. In de 2 miljoen vierkante meter van het Linked Hybrid-complex in Peking wordt de verwarming geregeld door het grootste warmte-koude-opslagsysteem ter wereld. Verder zijn er sedum daken en een gescheiden grijs waterrecycling-stelsel dat alle 790 appartementen bereikt – het water vloeit terug in de vijver en bevloeit elders op het terrein ook nog eens het gazon.
De voornaamste reden voor Steven Holl om in China te werken is dat hij experimenten en nieuwe verhoudingen kan uitproberen waar op dit moment geen ruimte voor is in Europa en Amerika. Vrijheid. Onbeperkte vrijheid, dat is het toverwoord dat China voor Holl – en andere architecten – zo begeerlijk maakt. Hier krijgt de stedenbouw van de 21e eeuw een nieuwe dimensie, en kan Holl bijvoorbeeld zijn kennis kwijt over nieuwe energiesystemen en zijn ideeën over de openbare ruimte. Daarvoor gebruikt hij het woord porosity, poreusheid – als het patroon van Peking verandert door superblocks, is poreusheid belangrijk, vindt Holl. Zoals je door de bomen het bos moet zien, moet je ook door de wolkenkrabbers de stad blijven herkennen. Passages die leiden naar een centraal plein moeten wat hem betreft omzoomd zijn met winkels. Om te voorkomen dat de gated community tot een ‘stad in de stad’ zou leiden, vond Holl een goed ingerichte openbare ruimte een noodzaak, hoewel dat geen eis van de opdrachtgever was. ‘Mijn favoriete voorbeeld is altijd het Rockefeller Center in New York, een fantastische stedelijke ruimte op wolkenkrabberschaal die sinds de ingebruikname niet is overtroffen.’ Rockefeller laat zien hoe functies naast elkaar kunnen bestaan, zoals wonen, werken, ontspanning (er is een indoor ijsbaan ’s winters) en cultuur. Dat kan de betekenis van architectuur in deze tijd zijn, vindt hij, levendige gemeenschappen scheppen in gebouwen die lang meegaan omdat de openbare ruimte geen wegwerpplek is. Voor zich snel ontwikkelende steden als in China is dat van levensbelang. Steden dreigen anders door de bouwexplosie te fragmenteren.
De woningen, maar ook de musea en openbare gebouwen van de Amerikaanse architect, zijn altijd gebonden aan de genius loci. ‘Ik wil mijn architectuur verankeren in het landschap.’ In 2007 bracht hij zijn boek House, the black swan theory uit, waarin vijftien huizen zijn verzameld die niet met elkaar te vergelijken zijn, omdat ze zijn afgestemd op de plek en het programma. Een groter contrast tussen dat megalomane project in Peking en een villa aan het Gardameer of het Knut Hamsun Center in Noorwegen is nauwelijks voorstelbaar. Het laatste ligt in een zeer afgelegen en dunbevolkt gebied en moet het vooral hebben van de poëzie, in China gaat het om een visie op stedelijk leven en op de klimatologische omstandigheden. ‘Peking is kouder van New York. In maart waait er bijna zes weken lang een zandstorm vanuit de Gobi woestijn richting de stad als gevolg van ontbossing. Peking krijgt ook een probleem met de watervoorziening, net zoals Los Angeles. Anders dan een klein cultureel centrum als in Noorwegen, concentreert de architectuur zich op infrastructuur. Vandaar het belang van hergebruik van water. Dat is een enorm potentieel. Het weerspiegelt op een positieve manier de regen, de zonsopgang en de zonsondergang, de rimpeling en het gekabbel door de wind. Met een halve liter water kun je al een landschap scheppen.’
Peking krijgt dus de woningbouw die bij zijn klimaat past. In de villa voor een fabrikant van lichtarmatuur aan het Gardameer liet Steven Holl zich leiden door het licht. Het is het commentaar van de architectuur op het kunstlicht van zijn opdrachtgever door op elk moment van de dag strepen zonlicht op te vangen in een woonhuis dat bestaat uit drie simpele kubussen. Licht, of het nu in woonhuizen of in kantoren is, is misschien wel het materiaal bij uitstek waar Holl zijn architectuur mee vult. In het kantoor voor woningbouwvereniging Het Oosten in Amsterdam, zijn eerste project in Nederland, zijn de ramen vierkante of rechthoekige patrijspoorten, de nissen aan de binnenkant gekleurd, waardoor er voortdurend spannende kleurvlakken de ruimte binnenvallen. Dat is ook het geval in Garda. Daar kan in de ramen, waarvan een wand aan de noordkant volledig van glas met uitzicht op het meer, het licht zijn spel spelen.
Typerend voor Holl is ook zijn liefde voor koper, brons en cor-ten staal waarmee hij zijn gebouwen bekleedt, inclusief de villa in Garda. Het bijzondere van die materialen is dat ze mooi verouderen, zegt hij, dat ze de kleuren van de omgeving aannemen en een bijna schilderachtig aanzien geven door oxidatie. Met liefde kijkt hij dan ook naar de wanden van de School of Art & Art History aan de Universiteit van Iowa waar een legering van metalen is toegepast, te vergelijken met cor-ten. Studenten krassen met hun nagels teksten op de muren die elke keer als het regent worden weggespoeld. Rusty graffiti, roestige graffiti, zo is de nieuwe mode in Iowa gaan heten. Want werken, studeren en wonen zijn in de ogen van Holl werkwoorden.