Echt of virtueel lenen?

Een Deense firma kondigde onlangs aan boeken gratis via internet te verspreiden. Hoewel de titels niet direct opwindend leken – Hoe verzorg ik mijn hond, Tuinieren door de eeuwen heen en Afvallen binnen veertien dagen, dat soort werk – leek het me de zoveelste aanval op het bastion boekhandel-bibliotheek. Zeker toen een week later het Ruimtelijk Planbureau voorspelde dat een aantal vertrouwde winkeltypes uit de binnensteden zouden verdwijnen, waaronder opnieuw de boekhandel. Lezers nemen steeds vaker hun toevlucht tot amazon.com en bol.com.
Als de boekhandel kucht, raakt de bibliotheek ook verkouden. De stap naar een bestelling via het net is snel gemaakt. Sterker zelfs, waarom zou je al die moeite nemen om de bibliotheek te bezoeken als je via de site kunt controleren of het boek op voorraad is. Nog even en ook de bibliotheek bezorgt het gewenste boek bij je thuis.
In dat licht bezien is het opmerkelijk dat in Amsterdam een imposante openbare bibliotheek in aanbouw is, een gebouw dat in omvang het voormalige hoofdpostkantoor op het Oosterdokseiland dat ooit op die plek stond, lijkt te overtreffen. Die nieuwe bibliotheek verslaat ook nog eens de oude bieb, dat met zijn labyrintisch karakter en muren van schoonmetselwerk de geest van de jaren zeventig ademde. Afgedaan, afgedankt en afgeschreven in dertig jaar tijd. De nieuwe bibliotheek bewandelt een andere koers. Als je het programma bekijkt, lijkt boeken lenen nog maar een bijzaak. Men gaat er om te loungen, te eten, te internetten en mensen te ontmoeten. Een voorproefje hebben we kunnen opsnuiven in Centre Ceramique te Maastricht dat model heeft gestaan voor de Amsterdamse openbare bibliotheek. De architect is dezelfde: Jo Coenen.
Maastricht kent een weldadige rust en luxe. Boeken staan er in deftige houten kasten, er ligt blauw tapijt op de vloer en her en der staan banken of stoelen om de literatuur je eigen te maken. De computerafdeling is zorgvuldig vormgegeven: verzonken beeldschermen in een soort bar. De kleuters en peuters hebben in het souterrain een eigen afdeling die met gordijnen van de grote zaal wordt afgescheiden zodat ze niet worden afgeleid.
Het lijkt me onbegonnen werk om het Maastrichtse concept voor Amsterdam te herhalen. Bezoek op een woensdagmiddag de Amsterdamse bieb en je weet meteen waarom. Opgeschoten want ongecontroleerde jongeren blokkeren de liften of rennen met veel bombarie door het gebouw heen. Keer op keer crasht de lendomaat, het apparaat dat de terugbezorgde boeken digitaal in ontvangst neemt. Het gevolg is een eindeloze rij wanhopigen voor de informatiebalie. Wie daar staat is getuige van gesprekken over wanbetaling, gestolen of verdwenen boeken. Het café tenslotte is een muf ruikende ontmoetingsplaats van onbehuisden van wie sommigen uren boven de Washington Post dommelen die ze niet eens kunnen lezen.
Nu de nieuwe bibliotheek in de zomer van 2007 wordt geopend met uitgebreide voorzieningen, lijkt het gewoon lenen van een boek of het snuffelen langs kasten er minder toe te doen. De bibliotheek schaart zich in het rijtje van accommodaties als dierentuinen en bioscopen waar de inhoud het aflegt tegen het ‘popcorn’-vertier. Wat een geluk dat internet de bibliotheek net op tijd te hulp is geschoten.